Li gorî Ajansa Nûçeyan a Navneteweyî ya Ehl-ul- Beytê (s.x) – ABNA – Navenda Lêkolînên Stratejîk a Tasnim rapora xwe ya herî nû bi sernavê «Îran di pergala ramana sêyemîn rêberê Şoreşa Îslamî de» weşandiye.
Li gorî vê raporê, «Îran» her çend di nexşeya cîhanê de wekî qadeke erdnîgarî tê nasîn, lê ev qadeke erdnîgarî di nav dîrokeke bi sedan salan re de bûye nasnameyek ji bo niştecihên xwe. Ev nasname, tevî gelek zirar, astengî û pêşketinên dijwar ên leşkerî û siyasî, karîbûye mîna fenîksekê xwe biparêze û roj bi roj xurtir û geşetir bibe.
Ev navenda girîng a çandî û nasnameyî, bi çend sedsalan e ku di şerê dijî kolonyalîst û desthilatdarên serweriyê de ye. Sînorên wê di van çend sedsalên dawî de gelek caran guhertine; lê çanda veşartî ya di wê de roj bi roj xurtir bûye û ji nifşekî bo nifşê din hatiye veguhestin.
Bi gotineke din, dikare bê gotin ku «Îran», tevî ku gelek cureyên hikûmetan dîtine û ji aliyê zanîn û baweriyên fikrî ve gelek guhertin jiyaye — ji Îrana kevnar heta hatina Îslamê, ji êrişa Mongolan heta serdema Sefewiyan û piştî wê — di warê çandê de xwedî domdarî û pêwendiyeke dîrokî ye. «Hizir û aqilmeşandina» Îraniyan jî di şêweyên cuda de ji qutbûn û birîna vê domdariyê xelas maye.
Tenê îstîsnayeke girîng a vê domdariyê hikûmeta Pehlewî bû. Ev hikûmet dixwest bingehên çandî û fikrî yên Îraniyan bi awayekî cidî biguherîne. Lê ev armanca wê bi berxwedana gelê Îranê re rû bi rû ma û di encamê de yek ji mezintirîn tevgerên siyasî-dînî yên sedsala bîstan pêk hat.
Damezrandina Komara Îslamî ya Îranê, bi pêşengiya oldarên rastîn ên Şîeyên, nîşan da ku di navbera hêmanên cuda yên nasnameya Îraniyan de hevgirtineke berbiçav heye. Berhema vê hevahengiyê jî parastina yekparçeyiya axa welêt bûye; bi awayekî ku ji dema êrişa Rûsan a li ser Îranê di sala 1804'an de — û veqetîna Gence û Qefqasyayê ji Îranê — ve heta îro, ti hikûmeteke din nekariye bi vî awayî û bi vê hêzê yekparçeyiya Îranê biparêze.
Ji ber vê bûyera girîng, ango parastina yekparçeyiya axa welêt di nîv sedsala dawî de, nêrîna rêberên Şoreşa Îslamî li ser mijara «Îran» û cihê vê têgeha erdnîgarî, çandî û nasnameyî xwedî girîngiyeke mezin e. Niha ku sêyemîn rêberê Şoreşê hatiye ser kar, divê were dîtin ku Îran di ramana wî de çi cih digire û ew ji bo aliyên cuda yên wê çi stratejî û tedbîr dê hilbijêre.
Lêkolîneke kurt nîşan dide ku heta rojên destpêkê yên meha Îlonê, Rêberê Bilind ê Şoreşa Îslamî peyva sereke ya «Îran» 105 caran bi kar aniye û di gelek mijaran de hewl daye nêrîna xwe ya derbarê wê de rave bike û şirove bike.
Baldariya li ser nivîs û gotinên wî yên derbarê Îranê de nîşan dide ku di vê demeke kurt de jî gelek têgeh û mijarên bingehîn li dora têgeha Îranê di nêrîna sêyemîn rêberê Şoreşê de hatine pêşkêşkirin.
Ger em bixwazin van têgehên ku di beşa berê de hatine pêşkêşkirin di kategoriyên nîzamdar de bicivînin, xuya dike ku di pergala ramana Ayetullah Seyyîd Mucteba Xameneyî de, Îrana hêja dikare di sê aliyan de were ravekirin. Ev sê alî ev in:
1. Îran wekî yekeyeke axê û erdnîgarî: Ku hewcedarê ewlehiyê ye û xwedî hêza berevaniyê ye.
2. Îran wekî civakeke neteweyî-Îslamî û nasnameyeke dîrokî-çandî.
3. Îran wekî yekeyeke siyasî: Ku di rêya pêşketinê de dimeşe.
Ev sê aliyên ku hatine destnîşankirin, bi awayekî nêzîk û teng bi hev ve girêdayî ne û bi hev re yek tevahiyeke bi navê «Îran» di ramana Rêberê Bilind ê Şoreşê de pêk tînin. Ew bi awayekî hevaheng dixebitin. Nebûna her yek ji van aliyan dikare bibe sedema lawazbûna vê têgeha giştî û heta zirarê bide hebûna Îranê bixwe.
Ji bilî vê yekê, «Îran» di qonaxa nû ya jiyana xwe de — wekî hêzeke cîhanî û yek ji avakerên nîzama nû ya navneteweyî — xwedî erk û peywirên taybet e. Ev erk û peywir di vê demeke kurt de ji aliyê sêyemîn rêberê Şoreşa Îslamî ve hatine ravekirin. Pêwîst e ku siyasetmedar û rêvebirên payebilind ên welêt van nêrînan wekî yek ji belgeyên girîng ên bingehîn û rêberîker li ber çavan bigirin.
Li gorî tiştên ku ji axaftin û gotinên Rêberê Bilind ê Şoreşa Îslamî tên derxistin, taybetmendiyên Îrana xwestî — ango Îrana pêşerojê — di nêrîna wî de ev in:
Di vê beşê de nivîsa farsî bi vê hevokê diqede; ji ber vê yekê, taybetmendiyên Îrana pêşerojê hîn nehatine rêzkirin.
.............
Dawiya Peyam/
Your Comment